टिप्पणी (१७.०१.२०१८) : इच्छामरण : पुन्हां एकवार चर्चा

         बातमी  :  इच्छामरणासाठी लवाटे दांपत्याची राष्ट्रपतींना हाक

         संदर्भ    :  लोकसत्ता, मुंबई आवृत्ती, दि. ११.०१.२०१८, पृ. ९

 

विभाग

  • प्रस्तावना :
  • हल्ली इच्छामरण-दयामरण या विषयावर बरीच चर्चा चालूं आहे. यावर भारत सरकार एक कायदा करणार आहे, आणि सरकारच्या ‘फॅमिली वेलफेअर डिपार्टमेंट’नें दीड वर्षांपूर्वी या विषयाबद्दल जनतेकडून मतें मागवली होती.  वेळी मीही त्या डिपार्टमेंटला, माझ्या इंग्रजी लेखाद्वारें , माझें मत कळवलें होतें.  ( इच्छुकांना तो लेख , माझी   वेबसाईट subhashsnaik हिच्यावर पाहतां येईल. तसेंच, माझा इच्छामरण या विषयावरील आधीचा मराठी लेख, माझ्या वरील साइटवर आणि www.marathisrushti.com या साईटवर पाहतां येईल. )

सरकार इंट्रोड्यूस करणार असलेल्या कायद्याचें कुठवर आलें, याची कांहीं कल्पना नाहीं .

  • जैन कम्युनिटीने सुप्रीम कोर्टात इच्छामरणाशी संबंधित विषयावर याचिका दाखल केलेली आहे (त्यावर आपण पुढे बोलूं ).
  • या संदर्भात वाचनात आलेली ( वर उल्लेखलेली ) बातमी, एका बाजूला, मनाला अत्यधिक अस्वस्थ करणारी आहे ; तर, दुसर्‍या बाजूला, मूलभूत विचार  करायला लावणारी आहे.

काय आहे ती बातमी ? –

गेली ३३१ वर्षें लवाटे नांवाचें दांपत्य, आमदार, खासदार आणि भारताचे राष्ट्रपती यांची दारें ‘इच्छामरणा’साठी ठोठावत आहेत.  श्री. नारायण लवाटे आतां आहेत ८७ वर्षांचे तर श्रीमती इरावती लवाटे आहेत ७८ वर्षांच्या. अजून त्यांच्या मागणीला कांहींच प्रतिसाद आलेला नाहीं. म्हणून आतां त्यांनी अशी ‘चेतावनी’ दिली आहे की ३१ मार्च २०१८ पर्यंत कांहीं प्रतिसाद मिळाला नाहीं, तर ते दोघे विषप्राशन करून  स्वत:चें जीवन संपवतील.  

Oh ! No !!  ,  Oh ! No !!

  • म्हणून, इच्छामरण या विषयावर बोलणें-लिहिणें-विचार_करणें अत्यावश्यक झाललें आहे, कारण हा विषय माझ्यासाठी ‘क्लोज् टु दि हार्ट्’ आहे ; आणि तसा तो सर्व सुजाण नागरिकांसाठीही असायला हवा,  असें मला वाटतें.

 

  • इच्छामरण आणि दयामरण :
  • हल्लीच्या चर्चा मुख्यत्वें ‘Euthanasia’ या विषयाभोवती फिरताहेत. ‘Euthanasia’ चा अर्थ आहे, ‘दयामरण’. त्याचा उल्लेख पुढे केलेलाच आहे.
  • महाभारतात ‘इच्छामरण’ हा शब्द येतो. भीष्मांना इच्छामरणाचा वर मिळाला होता. कुरुक्षेत्रावरील युद्धात ते विद्ध होऊन शरपंजरी पडले, त्यावेळी दक्षिणायन चालू होतें आणि भीष्मांना तर उत्तरायण लागल्यावरच प्राण सोडायचे होते. आणि, ते इच्छामरणी असल्यामुळे, त्यानी ते साध्य करूनही दाखवलें. He died with dignity.
  • मात्र, आज जो ‘इच्छामरण’ हा शब्द प्रचारात आलेला आहे, त्याचा संदर्भ व अर्थ वेगळा आहे. हा शब्द आपल्याकडे आला आहे इंग्रजी शब्द Euthanasia या शब्दावरून,  आणि तो शब्द मूळचा ग्रीक आहे. त्याचा अर्थ आहे ‘Mercy-Killing’ किंवा ‘Painless Death’. (संदर्भ – वेबस्टर डिक्शनरी). म्हणून आपल्याकडे ‘दयामरण’ हा शब्द आधी निर्माण झाला ; आणि आतां त्याऐवजी ‘इच्छामरण’ हा शब्द वापरला जात आहे. (असे प्रतिशब्द इतरत्रही बदलले गेले आहेत. उदा. इंग्रजी ‘Will’ या शब्दासाठी आधी ‘मृत्युपत्र’ हा शब्द वापरला जाऊं लागला, आणि आतां ‘इच्छापत्र’ हा शब्द वापरला जातो ).
  • परंतु, ‘दयामरण’ व ‘इच्छामरण’ हे दोन्ही भिन्न आहेत. ‘दयामरण’ हा Euthanasia या शब्दाला योग्य प्रतिशब्द आहे. एखादा पेशंट इतका व्याधिग्रस्त असतो की त्याचा मृत्यू अटळ असतो, आज नाहीं तर उद्या तो होणारच असतो. कधी तो कोमामध्ये गेलेला असतो, व त्यातून बाहेरच येत नसतो. कधी तो कृक्षिम श्वासोच्छ्.वासावर, व्हेंटिलेटरवर असतो, कधी कॅन्सरसारख्या असाध्य रोगानें तो इतका पीडित असतो की त्याचे त्राण पूर्णपणें संपलेलें असते , कधी तो ‘brain-dead’ झालेला असतो. अशा वेळी जर रोग्याच्या जवळच्या नातेवाईकांनी सांगितले, तर डॉक्टर त्या ‘Terminal Stage’ च्या पेशंटला मरण देऊं शकतात ( उदा. – व्हेंटिलेटर चा सपोर्ट काढून टाकून). हें खरोखरच दयामरण झालें. याच्या विषयीचें नियम ठरवून, सरकार कायदा करणार आहे.
  • [ व्हेंटिलेटर :  एक आठवण :  माझी पत्नी डॉ. स्नेहलता —- जी पूर्णपणें Rationalist होती,

हिनें लंग्-कॅन्सरनें ( Lung-Cancer) ग्रस्त असतांना मला सांगून ठेवलें होतें की, कांहीं झालें तरी व्हेंटिलेटर लावून तिचें आयुष्य वाढवायचें नाहीं. पण त्यावर कांहीं निर्णय घेण्याची वेळ आलीच नाहीं, कारण जरी तिला श्वासोच्छ्वासाला त्रास होत होता, व ती ऑक्सिजनवर होती, तरी मृत्यूच्या आधी कांहीं मिनिटांपर्यंत ती पूर्णपणें शुद्धीत होती, पूर्णपणें समजून, संगतवार संवाद करत होती. व्हेंटिलेटरचा विचार करायची वेळच आली नाहीं. पण तशी वेळ आलीच असती, तर तिचा, व्हेंटिलेटरलावण्यांबद्दलचा  निग्रह बदलला नसता, याबद्दल माझी पूर्ण खात्री आहे ] .

 

  • दयामरण हें इच्छामरण कधी असूं शकते ? जर एखादी व्यक्ती धडधाकट असेल, किंवा जर ती आजारी असेल पण terminal-stage मध्ये नसेल, आणि ती असें इच्छापत्र करेल की मला जर termainal-stage आली, तर मला अशा अशा प्रकारें मरण द्यावें. म्हणजे, डॉक्टर लोक,  terminal- stage च्या पेशंटच्या नातेवाईकांच्या संमतीनें जें करतात, त्याची वाट व पाहतां संबंधित व्यक्तीनें स्वत:च तसें आधीच लिहून ठेवलेलें असतें. मात्र, अशा, आधीच लिहून ठेवलेल्या इच्छेस कायदेशीरपणा  प्राप्त होत नाहीं, अजून तरी.   ( याच्याशी संबंधित चर्चा पुढे करूं ) .

 

विभाग

  • इच्छामरण : थोडी चर्चा :
  • खरें ‘इच्छामरण’ वेगळेंच आहे. तें म्हणजे, भीष्मांसारखें-शरपंजरीं-नसतांनाही, आपण स्वत:होऊन मरणपंथ स्वीकारणें . याची कांहीं उदाहरणें आहेत, हिंदू पद्धत ‘प्रायोपवेशन’, जैन पद्धत ‘संथारा’  व जपानी पद्धत ‘सेप्पुकु’.  हे तिन्ही  प्रकार, ‘A Dignified Death, through one’s own

free-will & decision’ , अशा प्रकारचे आहेत. यांपैकी भारतीय प्रकार प्रयोपवेशन आणि संथारा हेच आपण तूर्तास चर्चा करतांना नजरेसमोर ठेवूं या.

  • कायद्यानुसार, आत्महत्या हा शिक्षापात्र गुन्हा आहे. ( आत्महत्येवरील चर्चा या लेखाच्या कक्षेबाहेर आहे).  खरें तर, प्रायोपवेशन काय, किंवा संथारा काय, दोन्ही, ‘आत्महत्या’ या सदरात मोडत नाहींत. म्हणूनच जैन कम्युनिटीनें सुप्रीम कोर्टात अर्ज दाखल केलेला होता / आहे , की संथाराला ‘आत्महत्या’  या सदरात गणलें जाऊं नये.  प्रायोपवेशनाबद्दल एखाद्या NGO ने अशा प्रकारचा अर्ज केलेला आहे काय, याची कल्पना नाहीं ; मात्र , केला नसेल, तर करायला हवा.
  • जुनी घटना आहे. माझ्या बडोदा येथील शेजार्‍याच्या वृद्ध काकांचें अहमदाबादला निधन झाल्याचें कळल्यामुळे मी त्याला भेटायला गेलो. तो जैन होता. तो म्हणाला, ‘माझ्या काकांनी संथारा केला. अशा व्यक्तीच्या जाण्याबद्दल आम्ही शोक पाळत नाहीं. उलट, त्यांनी स्वत: विचारपूर्वक मृत्यूला कवटाळलें म्हणून आम्ही त्या व्यक्तीचा सन्मान करतो’ .
  • मला अशा अन्य दोन तरी घटना माहीत आहेत, जेथें ८०-९० वर्षांच्या संबंधित व्यक्तींनी अन्न-पाणी क्रमश: त्यागलें, व त्यानंतर चारएक आठवड्यात त्यांचें निधन झालें. याला कुणी ‘प्रायोपवेशन’ असें नांव द्या अथवा देऊं नका, पण सांगा, हें दुसरें काय आहे ?
  • स्वातंत्र्यवीर सावरकर, तसेंच आचार्य विनोबा भावे या थोर व्यक्तींनी प्रायोपवेशन केलें ही गोष्ट तर सर्वांनाच माहीत आहे.
  • पण, सावरकर किंवा विनोबा यांच्यावर पोलीसांनी ‘आत्महत्येची केस’ केल्याचें ; किंवा त्यांना हॉस्पिटलमध्ये नेऊन व जबरदस्तीनें लिक्विड् पाजून प्रायोपवेशनापासून रोखण्याचा प्रयत्न केल्याचें, ऐकिवात नाहीं. कां बरें ? ते थोर होते, म्हणून ? थोर तर ते होतेच ; व त्यांच्यात जबरदस्त आत्मिक बल होतें, हें खरें आहे. पण, सामाजिक आणि कायद्याशी संबंधित प्रश्न असा आहे की, जी गोष्ट थोरांना, सरकार-पोलीस-न्यायपालिका व समाज ‘अलाऊ’ ( allow) करतात, ती सामान्यजनांना कां ‘अलाऊड्’ ( allowed) नाहीं ?

व्यक्ती सर्वसामान्य असो अथवा थोर, प्रायोपवेशन व संथारा यासाठी लागणारे जबरदस्त  आत्मिक बल दोघांमध्येही असतेंच . (अशा बलावाचून, कोणीही ३०-४० दिवस, स्वत:होऊन, willingly, अन्न-पाणी वर्ज्य करून राहूंच शकणार नाहीं ) .  त्यामुळे, त्या दोन्ही catagories च्या बाबतीत ऑथीरिटीज् चें वर्तनही सारखेंच ( सेऽम , same ) असायला नको कां ?

  • लढाईत जे स्वत: होऊन प्राणार्पण करतात, त्यांचा आम्ही आदर-सन्मानच करतो, मग ते बाजी प्रभू असोत, मुरारबाजी असोत, भारताच्या स्वतंत्र्यलढ्यातील क्रांतिकारक किंवा सामान्यजन असोत, युद्धात सीमेवर लढणारे-पडणारे सैनिक असोत, अथवा टेररिस्टांशी व समाजकंटकांशी झुंजणारे पोलीस असोत.
  • हा सन्मान आहे, मृत्यूची भीती न वाटण्यांबद्दल , स्वत: होऊन मृत्यूला कवटळण्याबद्दल, त्या व्यक्तींच्या असामान्यत्वाबद्दल. स्वातंत्र्यवीर सावरकर व विनोबा भावे यांचा उल्लेख वर केलाच आहे ;   त्यांचाही आपण या बाबीबद्दल सन्मानच करतो. हाच सन्मान आपण इच्छामरण स्वीकारणार्‍या ‘साधारण’ जनांनाही द्यायला हवा, कारण या बाबतीत तेही तेवढेच ‘असामान्य’ असतात.

 

  • कायद्याची बात :
  • कायदा हा, व्यक्ती-व-समाज यांच्या आपसातल्या संबंधांबद्दल नियम बनवतो. व्यक्तीच्या ज्या कृतीमुळे सामाजिक हानी होते ( जसें की, चोरी, दरोडा, मॅनस्लॉटर, मर्डर, सार्वजनिक प्रॉपरटीची नासधूस, वगैरे). सर्वच माणसें अधूनमधून लहानसहान ‘खोटें’ बोलत असतात, पण प्रत्येक असें खोटें बोलणें हा शिक्षापात्र गुन्हा गणला जात नाहीं. मात्र, एखाद्या गुन्ह्याच्या तपासाच्या अंतर्गत पोलीसांशी खोटें बोलणें, कोर्टात शपथेवार खोटें बोलणें, हें गुन्हा मानलें जातें.
  • पण, ज्या कृत्यानें समाजाची कांहीं हानी होत नाहीं, ती (उदा. – इच्छामरणाची ) कृती गुन्हा कशी? वृद्ध झालेल्या जनांना जर असें वाटत असेल की,
  • आम्ही आमचें जगातलें कार्य केलेलें आहे ; आतां यापुढे आम्ही जगून समाजासाठी कांहींच काँट्रिब्यूट् करूं शकणार नाहीं .
  • आम्हाला ‘डिग्निफाइड् डेथ्’ हवी आहे, गलितगात्र होऊन पडण्यापेक्षा, जवळच्यांना तशा अवस्थेत आमची काळजी घ्यायचा त्रास देण्यापेक्षा, आणि पर्यायानें त्यांचा ‘प्रॉडक्टिव्ह टाइम्’ ‘नको-त्या-कामामध्ये’ वाया घालवण्यापेक्षा, आम्हाला इच्छामरण हवें आहे ; आम्ही धडधाकट आहोत तोंवरच आम्हाला शांतपणें मृत्यूला जवळ करायचें आहे .

तर, अशा व्यक्तींना स्वत:च्या मृत्यूसंबंधीच्या  स्वयंनिर्णयाचा अधिकार नको कां ? कां नको ?

  • आपलें संविधान प्रत्येक व्यक्तीला बरेच ‘राइट्स्’ , मूलभूत अधिकार देतें, ( जसें की राइट् टू प्रायव्हसी, फ्रीडम ऑफ् एक्स्प्रेशन, वगैरे) . त्यांत राइट्टूओन्लाइफ्सामील नाहीं कां ? समाजाची-हानी-करणारा-कसलाच-संबंध इच्छामरणात येत नाहीं ; तर मग असें इच्छामरण ही एक खाजगी, प्रायव्हेट् बाब ठरते, आणि ‘राइट् टू प्रायव्हसी’ च्या अंतर्गत सुद्धा अशा मरणाला परवानगी ही गृहीतच धरायला हवी.
  • लागल्यास, सरकारनें असे कांहीं नियम घालून द्यावेत, ज्याद्वारें हें स्पष्ट करून घेतां येईल की एखाद्या व्यक्तीनें इच्छामरणाचा निर्णय स्वखुशीनें घेतला आहे, कोणाच्याही कसल्याही दबावामुळे नाहीं. झालें.

समारोप  :  

  • ज्यांना जीवन जगण्याची आस आहे , व / किंवा ज्या व्यक्तींना ‘आपण आपलें (समाजहिताचें) कार्य शेवटच्या श्वासापर्यंत करत रहावें ’  असें वाटतें, अशां व्यक्तींना शतायुषी होण्याचा, किंवा त्याहीपेक्षा-अधिक जगण्याचा अधिकार आहेच. पण, ज्यांना ( खास करून ज्येष्ठ नागरिकांना)  ‘अल्विदा’, ‘गुड् बाय्’  असें म्हणून आनंदानें जगाचा निरोप घ्यायचा आहे , अशांनाही  त्यांचा तो अधिकार मिळायलाच हवा. तेंच नीतीयुक्त आहे .
  • इच्छामरणाचा ‘प्रश्न’ हा नेहमीच महत्वाचा प्रश्न राहिलेला आहे. आतां लवाटे दांपत्यामुळे तो ऐरणीवर आला आहे. तसा तो ऐरणीवर आणल्याबद्दल त्यांचे आभार.
  • आणि अशा अजून कितीतरी व्यक्ती असूं शकतील, ज्यांच्या मनांत अशीच इच्छा आहे, पण ज्यांनी अजूनतरी तो प्रश्न ‘पब्लिक’ केलेला नाहीं. लावटे यांच्यासहित अशा सर्व व्यक्तींसाठी आपलें कांहींच कर्तव्य नाहीं काय ?
  • आतां सरकार, न्यायपालिका वगैरेंनी हा प्रश्न योग्य प्रकारें सोडवावा ; आणि लवाटेंसारख्या अनेकांना ‘राहत’ द्यावी. आणि, वरील संस्था जर त्यासाठी दिरंगाई करत असल्या, तर, कुणाही व्यक्तीनें, व्यक्तिसमूहानें किंवा ‘एन्. जी. ओ. नें , ‘पी आय् एल्’ द्वारें आणि/ अथवा ‘चेंज्-ऑरगनायझेशन’ सारख्या माध्यमातून सरकारवर दबाव आणणें गरजेचें आहे.
  • माझ्यासारख्या अनेकांना इच्छा असूनही, वयाच्या आणि / अथवा शारीरिक अडचणींमुळे प्रत्यक्ष चळवळ उभारणें जरी कठीण असलें , तरी अशा ‘मूव्हमेंट्’ला सपोर्ट करणें तर नक्कीच शक्य आहे, तें आम्ही करूंच . सो, अॅक्ट् बिफोऽर इट् इज् टूऽ लेऽट . शुभास्ते पंथान: सन्तु .

– – –

         – सुभाष स. नाईक           Subhash S. Naik

M- 9869002126.      eMail : vistainfin@yahoo.co.in

 

ICHCHHA-MARAN  

Summary :

Ichchha-maran is not ‘Euthanasia’  ;  it is ‘A Dignified Death, through one’s own free-will & decision’ .

‘Law’ is really about the relationship of an individual & the Society. It is not really about acts that do not affect the society.

We honour persons like soldiers, policemen etc, who willingly embrace Death.

We also respect Great personalities like Veer Sawarke & Acharya Vinoba Bhave, who embraced Death willingly through ‘Prayopveshana’. Similarly, we must honour ‘ordinary’ human beings who want to embrace Death willingly ; because they really are extra-ordinary !

For last 30 years, the old Lawate couple has been petitioning for the Right-to- ‘IchchhaMaran’, but in vain ! ! So, people like you-&-me should support their cause & make this a Movement , so as to build pressure & ‘persuade’ the Government and the Law-makers to enact a suitable Law soon.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*